1992'de oluşturulan Ardahan ilinin yerleşim tarihi Urartulara kadar uzanır. Yüzölçümü 5.661 km2'dir. Kuzeyde Gürcistan, doğuda gene Gürcistan ve Ermenistan, güneydoğuda ve güneyde Kars, güneybatıda Erzurum, batıda da Artvin illeriyle çevrilidir. Eskiden Kars ilinin bir ilçesi olan Ardahan 1992'de çıkarılan bir yasa uyarınca Çıldır, Damal (aynı yasayla ilçe olmuştur), Göle, Hanak ve Posof ilçeleriyle bir araya getirilerek merkezi Ardahan kenti olmak üzere il yapıldı. Ardahan Türkiye'nin 75. ilidir.
Doğal Yapı
Doğu Anadolu Bölgesi'nin Karadeniz Bölgesi'ne komşu olduğu kuzeydoğu kesiminde yer alan il toprakları yüksek ve engebelidir. Ardahan ili sınırları içinde yüksekliği 3.000 m'yi aşan birçok doruk vardır. Yalnızçam Dağları Artvin il sınırı boyunca uzanır. Kuzeydoğu kesimde Keldağ (3.033 m) yer alır. İl topraklarının güney kesimini de Allahuekber Dağları ve Kısır Dağı engebelendirir. Kuzeydoğu-güneybatı doğrultusunda uzanan Allahuekber Dağları'na bağlı Kabak Dağı (3.054 m) il sınırları içinde kalır. Kısır Dağı'nın Çıldır Gölü'nün güneybatısında 3.197 m'ye erişen doruğu ilin en yüksek noktasıdır.
İlin orta kesimindeki yüksek düzlükler Ardahan Platosu olarak adlandırılır. Platonun deniz düzeyinden yüksekliği 1.800-2.000 m arasında değişir. Orta kesimdeki alçak bölüm Ardahan Ovası (180 km2) adıyla anılır. İldeki öbür düzlükler ise bir çöküntü alanı olan Hasköy Ovası ile güneybatı kesiminde yer alan Göle Ovası'dır (150 km2).
Ardahan ili topraklarından kaynaklanan suların büyük bölümünü Kura Irmağı toplar. Kuzey kesimden doğan Posof Çayı ülke sınırları dışında Kura Irmağı'na katılır. İlkbaharda karlar eriyince taşan Kura Irmağı Ardahan Ovası'nın bazı kesimlerini sular altında bırakır. Allahuekber Dağları'nın il sınırları içinde kalan yamaçlarından kaynaklanan bazı dereler ise Karadeniz'e dökülen Çoruh Irmağı'nın kollarından Oltu Çayı'na katılır. Doğal set gölü olan Çıldır Gölü ilin güneydoğu kesiminde yer alır. Suları Çıldır Gölü gibi tatlı olmayan Hazapin Gölü'nün batı kesimi ilin doğu kesimindedir.
Tarih
Eski bir yerleşim alanı olan Ardahan ilinin tarihi Urartulara kadar dayanır. Gürcülerle Ermenilerin ataları sayılan halkların yurdu olan topraklar arasında yer alan yöre daha sonra Medler, Persler, Partlar, Ermeniler ve Romalıların egemenliğine girdi. İS 3. yüzyılda Sasanilerin yönetiminde olan yöre 7. yüzyıl başlarında kısa bir süre Bizans'a bağlandıysa da daha sonra Arapların eline geçti. 9. yüzyılda Bagratlıların egemen olduğu bu topraklara 11. yüzyılda Türkmenler gelmeye başladı. 12. yüzyılda Gürcülerin egemenliğine giren yöre uzun süre Selçuklu saldırılarına uğradı. Ardahan ve çevresi 13. yüzyılda Moğollar tarafından yağmalandı ve İlhanlılar tarafından yönetildi. 14. yüzyıl ortalarında kısa bir süre Altın Orda ( Altınordu ) Devleti'nin, daha sonra da Celayirlilerin egemenliğinde kaldı. 14. yüzyıl sonunda Anadolu'nun doğusunu ele geçiren Timur 1400 ve 1403 kışlarını Çıldır'ın doğusundaki yaylalarda geçirdi. Timur'un ölümünden sonra Karakoyunlular ve Akkoyunlular tarafından yönetilen yöre, 1534'te I. Süleyman (Kanuni) tarafından Osmanlı topraklarına katıldı. Önceleri Erzurum eyaletinin Çıldır sancağına bağlandı. 16. yüzyıl sonlarında Çıldır eyaletinin sınırları için deydi. Osmanlı döneminde sık sık İranlıların saldırısına uğrayan Çıldır ve Ardahan yöresini 1828'de Ruslar işgal etti. Bir yıl sonra yapılan Edirne Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti'nde kalan yöre, 1846'da eskiden olduğu gibi gene Çıldır sancağına bağlandı. 1855'te kısa bir süre Rus işgalinde kaldı. En uzun Rus işgali 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında başladı. Savaş tazminatı olarak sınırları içinde bulunduğu Elviye-i Selâse'yle birlikte Rusya'ya verilen Ardahan 1918'e değin işgal altında kaldı. Brest-Litovsk Antlaşması'yla (3 Mart 1918) Osmanlı Devleti'ne geri verilen Ardahan sancağı 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi uyarınca Osmanlı kuvvetlerinden arındırıldı. Elviye-i Selâse'nin Gürcistan ve Ermenistan tarafından işgali tehlikesine karşı yörede Kars Milli İslam Şûrası adıyla yerel bir hükümet kuruldu. Daha sonra İngilizler tarafından dağıtılan Kars'taki Cenubi Garbi Kafkas Hükümeti Muvakkate-i Milliyesi'ne bağlı olarak çalışan Ardahan Milli İslam Şûrası da 26 Nisan 1919'da Ardahan'ı işgal eden Gürcüler tarafından dağıtıldı. Uzun bir süre işgal dışında kalmış olan Çıldır da 17 Şubat 1920'de Ermenilerin eline geçti. Ardahan 23 Şubat 1921'de işgalden kurtuldu ve 13 Ekim 1921'de imzalanan Kars Antlaşması uyarınca ilin bugünkü kuzey ve doğu sınırları belirlendi. 1924'te öbür sancaklarla birlikte il olan Ardahan, 1926'da ilçe yapılarak Kars vilayetine bağlandı. Uzun bir süre bu yönetsel konumunu korudu; 1992'de çevresindeki bazı ilçelerle bir araya getirilerek il yapıldı.
İlçeler
Merkez ilçe
İlin ortabatı kesiminde yer alan Ardahan kenti, fazla gelişmemiş bir yerleşim merkezidir. Önemli bir sanayi kuruluşundan yoksun olması, işlek yollardan uzaklığı ve askeri birliklerin bulunması gelişmesini engelleyen başlıca nedenlerdir. Eskiden Artaani ve Artan adıyla anılan kent Kura Irmağı'nın kenarında yer alır. Vadinin güneyindeki yamaçta bulunan kalenin eteğinde kurulmuştur ve ırmağın karşı yakasına da yayılmış durumdadır. Kentteki başlıca yükseköğretim kurumu, merkezi Kars'ta bulunan Kafkas Üniversitesi'ne bağlı Ardahan Meslek Yüksekokulu'dur. Kent çevresindeki tek önemli tarihsel yapı Ardahan Kalesi'dir. Yapım tarihi bilinmeyen ve bugünkü biçimini 1556'da Kanuni'nin yeniden yaptırmasıyla alan kale dört kapılıdır. Surlarının uzunluğu 745 m olan Ardahan Kalesi'nin 14 kulesi vardır. Bir başka tarihsel yapı da 1911'de Rus işgali sırasında inşa edilmiş Ardahan Kongre Binası'dır. Bu binada yapılan I. Ardahan Kongresi (3-5 Ocak 1919) ve II. Ardahan Kongresi'nde (7-9 Ocak 1919) Mondros Mütarekesi hükümlerine uyulmayarak işgalcilere karşı mücadele edilmesine karar verildi.
Yüzölçümü 1.416 km2 olan Çıldır ilçesi kuzey ve doğuda Gürcistan, doğuda gene Gürcistan ve Ermenistan, güneydoğu ve güneyde Kars ili, batıda Merkez ilçe, kuzeybatıda da Hanak ve Damal ilçeleriyle çevrilidir. Ardahan ilinin güneydoğu köşesinde bulunan Çıldır bölgenin çok yüksek ve dağlık bir kesiminde yer alır. ilçenin kuzey kesimini Keldağ (3.033 m), güney kesimini de, doruğu 3.197 m'ye erişen Kısır Dağı engebelendirir. Dağlar yılın büyük bölümünde kar altında olduğundan akarsu kaynağı açısından çok zengindir. İlçenin kuzey kesiminin sularını Kura Irmağı toplar. Doğu Anadolu Bölgesi'nin kuzeydoğu kesimindeki en büyük doğal göl olan Çıldır Gölü'nün batı kesimi ilçe sınırları içindedir. Aktaş Gölü olarak da anılan Hazapin Gölü'nün doğu kesimi Gürcistan'a aittir.
Akarsu vadilerinin tabanları ve tepelik alanlar dışındaki yüksek kesimlerde geniş platolar yer alır. Ardahan Platosu'nun doğu kesimini oluşturan bu düzlükler yükselti nedeniyle bitkisel üretime elverişli değildir, ama zengin çayırlarla kaplı olduğundan önemli bir hayvancılık alanıdır. Kura Irmağı vadisindeki küçük ve parçalı ovalarda az da olsa bitkisel üretim yapılır; en çok arpa ve patates yetiştirilir. Çıldır önemli hayvancılık alanlarından biridir. En çok koyun ve sığır beslenir. Koyun yetiştiriciliğinde mor karaman ve ak karaman, sığır besiciliğinde ise yüksek verimli Doğu Anadolu kırmızısı ve zavod da denen malakan soyları egemendir. Zengin bitki örtüsü nedeniyle arıcılık gelişmiştir. Başta peynir olmak üzere süt ürünleri ve bal üretimi önem taşır. Günümüzde zavodlarda yapılan gravyer üretimi azalmış, kaşarpeyniri ve lor üretimi ise yaygınlaşmış durumdadır. Zavodlarda peynirciliğin yanı sıra tereyağı, yoğurt ve kaymak üretimi de yapılır. Arıcılık da yapılan ilde tavukçuluk fazla önem taşımaz. Karadeniz Bölgesi'nden gelen arıcılar yazın kovanlarını Ardahan yaylalarına çıkarır. İldeki başlıca tarımsal kuruluşlar Göle Tarım İşletmesi ve Ardahan Arıcılık Üretme İstasyonu'dur. Çıldır Gölü'nün kuzey kıyısında bulunan, Neolitik Çağ'dan kalma kalıntılar, menhirler, dolmenler, kromlekler, çanak çömlek parçalan ve Şeytan Kalesi yöredeki yerleşme tarihinin ne kadar eski olduğunu kanıtlar. Çıldır'ın Urartu egemenliğine girdiğini gösteren izlere de rastlanmıştır. 19. yüzyılda Çıldır Eyaleti sınırlan içinde bulunan bu topraklar birkaç kez Ruslann işgaline uğradı. 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı'ndan sonra Rusya'ya bırakılan Çıldır 1919'da Gürcü, 1920'de de Ermeni işgaline girdi. 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması ile Türkiye topraklarına katıldı. Eskiden Zurzuna adıyla anılan Çıldır kasabası Kısır Dağı'nın kuzey eteklerinde, Çıldır Gölünün kuzeybatısında yer alır.
Damal
Yüzölçümü 392 km2 olan Damal ilçesi doğuda Çıldır, güney ve batıda Hanak, kuzeyde Posof ilçeleri, kuzeydoğuda da Gürcistan ile çevrilidir.
Göle
Yüzölçümü 1.420 km2 olan Göle ilçesi kuzeyde Merkez ilçe, doğuda Kars, güneyde gene Kars ve Erzurum, batıda da gene Erzurum ve Artvin illeriyle çevrilidir. İlin batı kesiminde yer alan Göle ilçesi çok dağlık ve yüksek bir platoda yer alır. Ardahan Platosu ilçenin kuzey kesimine sokulur. Güney kesiminde ise Allahuekber Dağları yer alır. Bu dağlar Kars iliyle doğal sınır oluşturur. İlçenin en yüksek noktası güneydoğu kesimindeki Kabak Tepesi'dir (3.054 m). Dağlann özellikle kuzeye bakan yamaçlan yer yer tahrip edilmiş, sarı çam ormanlarıyla, plato düzlükleri ise çayırlarla kaplıdır.
Eski adı Merdinik olan Göle ve yöresi 16. yüzyılda Osmanlı topraklarına katıldı. Kalesi, Kanuni Süleyman'ın emriyle 1549'da onanım gördü. Göle 19. yüzyıl sonlarında Erzurum vilayetinin Ardahan kazasına bağlı bir nahiyeydi. 19. yüzyıl boyunca ve 20. yüzyıl başlarında birkaç kez Rus işgali altında kalan nahiye 30 Eylül 1920'de Kâzım Karabekir kuvvetlerince yörede denetim kurmaya çalışan Gürcü ve Ermenilerden kurtarıldı. Cumhuriyet'ten sonra ilçe haline getirildi.
Hanak
Yüzölçümü 500 km2 olan Hanak ilçesi kuzeyde Posof ve Damal, doğu ve güneydoğuda Çıldır ilçeleri, güneyde Merkez ilçe, batıda da Artvin iliyle çevrilidir. İlçe topraklarının yüzey şekilleri dağlar ve dalgalı düzlüklerden oluşur. İlçe topraklarını batıda Artvin'le doğal sınır oluşturan Yalnızçam Dağları, kuzeydoğuda da Keldağ'ın batı uzantıları engebelendirir. Bu dağların yüksek kesimlerinde zengin otlaklarla kaplı geniş yaylalar vardır. İlçe topraklarının sularını Yalnızçam Dağları'ndan kaynaklanıp Kura Irmağı'na katılan Kantarköprü Çayı toplar.
Posof
Yüzölçümü 607 km2 olan Posof ilçesi güneyde Damal ve Hanak ilçeleri, batıda Artvin ili ve Gürcistan, kuzeybatı, kuzey ve doğuda gene Gürcistan ile çevrilidir. İlin en kuzey kesiminde yer alan ilçe topraklan akarsu vadileriyle derin biçimde parçalanmış yüksek ve dağlık bir alandadır. Bu toprakları Yalnızçam Dağlan engebelendirir. Başlıca yükselti ilçe merkezinin güneydoğusundaki Ulgar Tepesi'dir (2.918 m). Bu dağların yüksek kesimlerinde yer alan sulak çayırlarla kaplı yaylalar hayvancılık açısından önem taşır, ilçe topraklarından kaynaklanan suları toplayan Posof Çayı Gürcistan'da Kura Irmağı'na katılır. Bir bölümü Gürcistan ile doğal sınır oluşturan Posof Çayı'nın bir çöküntü alanı olan vadi tabanı ilçenin başlıca tarım alanıdır. Başlıca ekonomik etkinlik tarımdır. Yaylacılık yöntemiyle hayvancılık yapılır. Yetiştirilen başlıca bitkisel ürünler patates, arpa, buğday ve elmadır.
Yöre 19. yüzyılda birkaç kez Rusların işgaline uğradı. Son olarak 1876 sonunda işgal edilen yöre bu sırada Erzurum vilayeti Çıldır sancağının Ardahan kazasına bağlı bir nahiyeydi. 1918'de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması'yla gene Osmanlı topraklarına katılan ama 1919'da bu kez Gürcülerce işgal edilen Posof yöresi 23 Şubat 1921'de kurtuldu.
Görülmeye değer yerler
Ardahan Kalesi: Ardahan kentinde; yapım tarihi bilinmiyor; Kanuni Sultan Süleyman tarafından onartılmış; uzunluğu 745 m.
Ardahan Kongre Binası: Ardahan kentinde; 1911'de, Rus işgali sırasında yapılmış; Ardahan kongreleri burada toplanmıştır.
Çıldır Gölü: ilin doğu kesiminde; yüzölçümü 115 km2 dir. bir bölümü Kars ili sınırları içindedir. Önemli bir balıkçılık alanıdır. Kafeslerle kültür balıkçılığı da yapılan gölden 1997'de 2.420 ton sazan ve 189 ton alabalık elde edilmiştir.
